Modlin – cmentarz forteczny (garnizonowy)

Miejsce jest niezwykłe. Zaledwie kilometr od lotniska Modlin (woj. mazowieckie) przy ul. Generała Józefa Bema znajduje się stary cmentarz. Jest na nim kilka pomników, i to całkiem nowych, lecz większość terenu porasta trawa, a krzyże i nagrobki są mocno zniszczone. Już na pierwszy rzut oka, po układzie resztek grobów, widać, że to cmentarz wojenny. Ale czyj? Kto na nim leży?

Istnieją dwie hipotezy dotyczące daty powstania cmentarza w Modlinie. Według pierwszej, cmentarz garnizonowy (lub forteczny) został założony wraz z budową Twierdzy Modlin, a więc na początku XIX wieku. Pierwszymi pochowanymi mieli być członkowie załogi, która broniła Modlina przed armią rosyjską w 1813 roku. Byli to żołnierze z oddziałów polskich i francuskich, dowodzonych przez generała Hermana Daendelsa, Ich grobów jednak nie ma, dlatego wielu historyków uważa, że cmentarz założono dopiero w 1915 roku i jest to druga, bardziej prawdopodobna hipoteza. Grzebano na nim żołnierzy armii niemieckiej i rosyjskiej, poległych w czasie I wojny światowej, w tym Polaków walczących w mundurach armii zaborców. Wszystkich upamiętnia metalowy krzyż z napisem: 1914-1920 Pamięci poległych i zmarłych żołnierzy tu pochowanych. W 1915 roku Niemcy pochowali tu ok. 400 zabitych żołnierzy. Rok później, gen. Hans von Beseler (zdobywca twierdzy i późniejszy gubernator warszawski) odsłonił okazały pomnik żołnierzy niemieckich, dziś nie ma po nim śladu. Sporą kwaterę zajmują polegli w czasie wojny polsko-rosyjskiej w sierpniu 1920 roku (po prawej stronie od wejścia). Jest na niej 325 mogił z betonowymi krzyżami z imionami i nazwiskami pochowanych. Nagrobki, zniszczone w 1945 roku, w latach 1995-97 zostały zrekonstruowane.

W okresie międzywojennym na cmentarzu grzebano żołnierzy modlińskiego garnizonu, zmarłych z powodu chorób i wypadków. Chowano na nim także osoby cywilne, bo cmentarz forteczny pełnił rolę cmentarza parafialnego św. Barbary. Wśród żołnierzy garnizonu pochowano m.in. płk. Edwarda Malewicza, pierwszego polskiego komendanta twierdzy. Pułkownik zmarł w 1924 roku. W Modlinie znajduje się jego grób, a także pomnik-mauzoleum – biała kapliczka otoczona 4 lufami armatnimi.

We wrześniu 1939 roku, podczas obrony twierdzy, którą dowodził generał Wiktor Thommée, zginęło ok. 1300 żołnierzy. Pochowano ich w fortecznej fosie, ale po wojnie ekshumowano i szczątki złożono na warszawskich Powązkach. Na cmentarzu w Modlinie znajduje się tylko 118 mogił obrońców z 1939 roku. Ich bezimienne groby znajdują się na końcu głównej alei i otaczają pomnik poświęcony pamięci poległych w 1920 i 1939 roku. Monument powstał w 1997 roku, według koncepcji Jana Bohdana Chmielewskiego. Przedstawia krzyż w otoczeniu sześciu orłów, takich, jak na wojskowych czapkach. Identyczne orły stoją zresztą pojedynczo w różnych miejscach na cmentarzu, a także po drugiej stronie ul. Bema, przed wejściem do tzw. Frontu Modlin.

Na cmentarzu w Modlinie leży także 2581 niemieckich żołnierzy z czasów II wojny światowej. Nie mają pojedynczych grobów, ale ich kwaterę wyznaczają betonowe krzyże, stojące po trzy. Pośrodku kwatery stoi kamienny krzyż z 1997 roku, otoczony tablicami, na których wyryto nazwiska poległych. Pod krzyżem jest tablica z napisem po niemiecku i po polsku: W zbiorze mogił spoczywa 2581 żołnierzy niemieckich wojny 1939-1945. Dla ich upamiętnienia oraz ofiar wszystkich wojen.

Po II wojnie światowej  na cmentarzu chowano groby pilotów z Modlina poległych w trakcie szkoleń, saperów z Kazunia, a także cywilów. W 1962 roku cmentarz został zamknięty (ostatni pochówek miał miejsce 7 stycznia 1962 roku) i popadł w ruinę.

Ale wiosną 2006 roku w Modlinie pochowano jeszcze jednego żołnierza- obrońcę twierdzy z 1939 roku. Na jego zwłoki natrafiono w czasie prac na terenie parku Militarnego Twierdzy Modlin, w korytarzu wiodącym do działobitni Dehna. Poległy miał 20–30 lat i był wyekwipowany jak żołnierz polskiej armii, ale nie miał przy sobie nieśmiertelnika. Zginął od wybuchu niemieckiej bomby, zasypany podziemnym korytarzem, który się zawalił.  Bezimienny obrońca po 67 latach od śmierci spoczął na cmentarzu modlińskim, w kwaterze żołnierzy września 1939 roku. Grób oznaczono prostym drewnianym krzyżem i tabliczką z napisem „Żołnierz Nieznany, zmarł we wrześniu 1939 roku”.

Pod koniec lat 90. XX wieku, cmentarz  forteczny w Modlinie, wpisany na listę zabytków, doczekał się częściowej rewitalizacji. 24 listopada 2012 roku, po 51 latach, na cmentarzu zostały wznowione pochówki. Groby cywilne znajdują się po jednej stronie cmentarza.

We wrześniu 2019 roku, obok grobów obrońców twierdzy z 1939 roku, spoczęły szczątki 17 żołnierzy Wojska Polskiego. Ciała ekshumowano z terenu stoczni modlińskiej. W osiemnastej trumnie złożono szczątki ciał, których nie udało się odkryć w całości i zidentyfikować.

Przeczytajcie także:

Modlin – wieża Czerwona (Tatarska)

Modlin – Baśka Murmańska w Twierdzy

Modlin – brama księcia Poniatowskiego

 

 

 

 

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s