Jadów – cmentarz żydowski

 „…ale sosny pięknie wyrosły/ a gdzieniegdzie brzozy/ i cisza wyrosła/ i cień po Żydach Jadowa”.  Tak opisuje cmentarz w Jadowie (woj. mazowieckie) Henryk Grynberg – urodzony w Warszawie amerykański prozaik i eseista.

I rzeczywiście, gdy odwiedziliśmy to miejsce (koniec sierpnia 2018 rok), cisza była przenikliwa. Wszędzie leżały kamienie do połowy zatopione w ziemi, porośnięte mchem z ledwie widocznymi, hebrajskimi literami.

Cmentarz, a raczej jego resztki, znajduje się ok. 1,8 km od centrum Jadowa, w rozwidleniu dróg wiodących do Sulejowa i Mokrej Wsi. Przy drodze stoi znak informacyjny. Kirkut zajmuje prostokątną działkę o wymiarach ok. 60 x 130 m. Powstał w połowie XIX wieku, gdy Żydzi stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi.  A przybyli oni do wsi w końcu XVII wieku. Zajmowali się lichwą, dzierżawą karczem oraz drobnym handlem. Gmina żydowska w Jadowie założona została zapewne w XIX wieku. W 1885 roku we wsi stanęła synagoga, a pięć lat później dom nauki. W 1897 roku w  Jadowie mieszkało 1272 Żydów (na 1797 wszystkich mieszkańców).

Jesienią 1939 roku do Jadowa przesiedlono żydowskich mieszkańców Wyszkowa. Rok później utworzono  getto, ogrodzone drutem kolczastym. Przewieziono do niego także Żydów z Pułtuska, Nasielska i Żuromina. Na niewielkim obszarze stłoczono 2787 osób. We wrześniu 1942 r. getto zlikwidowano.

Żydom nakazano opuścić domy i zgromadzić się na placu. Trzymano ich tam kilka dni. Uciekinierów wyłapywano  i mordowano na miejscu. Podczas akcji likwidacyjnej Niemcy zabili ok. 600 osób. Marian Karczewski w książce „Czy można zapomnieć? pisze: „Z getta wyjeżdżały drabiniaste wozy załadowane trupami tych, którzy niezbyt pospiesznie je opuszczali. Zwisały bezwładnie nogi, ręce, głowy – widać było, że ciała rzucano w pośpiechu. Wozy kierowały się na cmentarz żydowski, gdzie wykopano olbrzymi dół na zbiorową mogiłę (..). Blisko 600 trupów zwieziono do zbiorowej mogiły na cmentarz żydowski. Po kilku miesiącach jednak Niemcy wydobyli znajdujące się prawie w zupełnym rozkładzie ciała, wywieźli je gdzieś pod Węgrów i tam spalili”.

Wśród pomordowanych i pochowanych na kirkucie znalazł się także 1,5 roczny brat Henryka Grynberga (Grynbergowie mieszkali w Radoszynie, niedaleko Jadowa), zastrzelony przez Niemców na jednym z podwórzy przy rynku w Jadowie Ci co przeżyli, trafili do obozu Treblince, gdzie zginęli w komorach gazowych.

Po 1945 roku ocaleli jadowscy Żydzi ogrodzili masową mogiłę. Ale w następnych latach skradziono m. in. metalowe elementy ogrodzenia zbiorowej mogiły, zniszczono pomnik ku czci ofiar.  Dziś mogiłę otacza niewysoki porośnięty mchem betonowy murek. Wewnątrz ustawione są zniszczone macewy i płyta z napisem: „Berta i Rubin Berensztejn. Na pamięć moim rodzicom, zamordowanym przez hitlerowców w 1942 roku”.

Podobno na cmentarzu  zachowały się fragmenty około stu nagrobków, ale nie więcej niż dwadzieścia przetrwało w całości. Można odnaleźć też kilka tumb oraz kilkanaście fragmentów stel, wykonanych z piaskowca.

A Grynberg? Z całej jego licznej rodziny wojnę przeżyli tylko on i matka. Po wojnie zamieszkał w Łodzi i w Warszawie. W roku 1967, jako aktor warszawskiego Teatru Żydowskiego, wyjechał na tournee do USA i tam pozostał. Po 25 latach, w 1992 roku przyjechał do Polski. Podczas kręcenia filmu o nim „Miejsce urodzenia” w reżyserii Pawła Łozińskiego, trafiał na cmentarz w Jadowie. Po wizycie powstały „Sosny w Jadowie”, opublikowane w tomie  „Rysuję w pamięci”.

SOSNY W JADOWIE

Sosny w Jadowie wyrosły
między rzędami grobów
niewidocznych
bo zapadły pod ziemię
żeby skryć się
przed profanami

poszukiwacze złota dziurę
w płycie pamiątkowej wyrąbali
i bieleją gdzieniegdzie szczątki
niedogryzionych nagrobków
albo mchem zarosły i miękko
ścielą się jak poduszki
pod niewidzialnymi głowami

ale sosny pięknie wyrosły
a gdzieniegdzie brzozy
i cisza wyrosła
i cień
po Żydach Jadowa

rzędami posadzono sosny
a brzozy same wyrosły
jak duchy białe

a ciszę Bóg zasiał w tym lesie
pożydowskim

Przeczytajcie także:

Jadów – Sanktuarium Świętego Krzyża

Jadów – tradycyjne pyszne lody

 

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s