Żyrardów – domy dyrekcji i robotników

Dawna ulica Parkowa w Żyrardowie (woj. mazowieckie) to dziś ulica Armii Krajowej. Po jednej jej stronie stoi sześć pięknych willi. Po drugiej dom jest tylko jeden. To wille tzw. dyrektorskie, należące do dyrekcji żyrardowskiej fabryki lnu.

Ulicę Parkową w Żyrardowie wytyczono około 1885 roku. Od samego początku wokół niej planowano wybudować rezydencje dla wysokich urzędników i właścicieli zakładów żyrardowskich.  Do 1892 roku zbudowano  sześć identycznych domów, w których drugie piętro było ukryte w mansardowym dachu. Każdy dom był otoczony ogrodem. Siódma willa, po drugiej stronie ulicy różniła się od poprzednich. Nie dość, że była osamotniona, to zbudowano ją w tzw. stylu szwajcarskim, z wysokim dachem i charakterystyczną snycerką na szczyty. Zamieszkał w niej William Haupt, dyrektor całej żyrardowskiej fabryki lnu.

Pierwsze domy przy Parkowej powstały pod numerami 2, 4, 6, 10 i 12. Ostatni to ten pod numerem 8. W każdym domu na każdym piętrze były dwa kilkupokojowe mieszkania. Domy były skanalizowane, a więc bardzo luksusowe. Zresztą tę część miasta, w kwadracie ulic Wiskickiej, Blichowej, Zielonej i Długiej nazywano potocznie „pałacykami”.

Ul. Armii Krajowej styka się z ul. Limanowskiego. To dawna ulica Długa, przy której ok. 1870 roku rozpoczęto budowę domów robotniczych, popularnie zwanych „czynszówkami”. Jednopiętrowe, z czerwonej cegły tworzyły zwarte osiedle. Najstarsze domy  pochodzą z 1867 r. Późniejsza rozbudowa osiedla nastąpiła w 1871 r. i w latach 1880-1910.

Jak wyglądało osiedle robotnicze? Otóż każdy kwartał miał po jednym budynku w szczycie i po trzy po obu bokach. Na parterze były 4 mieszkania  dwuizbowe, każde o powierzchni 31,5 m. kw , na piętrze (poddaszu) 2 mieszkania trzyizbowe o powierzchni 45,5 m kw. każde. Niektóre mieszkania miały tylko jeden pokój. W 1886 r. było 78 domów fabrycznych, w których mieszkało 724 osób. W 1893 r. stało już 112 fabrycznych budynków mieszkalnych. Osiedle żyrardowskie było zaplanowane na 28 hektarach, z czego 16,5 ha było własnością zakładów żyrardowskich. W 1897 r. w gminie Żyrardów mieszkało 28 857 osób.

Mieszkania nie miały kanalizacji. Wodę czerpano ze studni ulicznych, a nieczystości wylewano do ścieków w podwórzach. Charakterystycznym elementem podwórek były drewniane piętrowe komórki z galeryjka, podzielone na kojce. Niektórzy trzymali w nich króliki czy kury. Komórki miały takie same numery jak mieszkania i były zamykane na kłódkę. Obok stały szachulcowe toalety, a pośrodku podwórza wytyczono ogródki. Mieszkańcy uprawiali w nich warzywa i ziemniaki.

Mieszkanie w takim domy było marzeniem robotników. Miejsc jednak było mniej niż chętnych, otrzymywali je więc pracownicy po wielu latach lojalnej pracy, w pierwszym rzędzie majstrowie i wykwalifikowani robotnicy.  Inni, zwłaszcza nowo przybyli do osady, mieszkali kątem u innych, a  1/3 codziennie przychodziła z okolicznych wsi. Osada miała swój regulamin. Np. obowiązywała cisza nocna, a uciążliwych  lokatorów można było eksmitować.

Dla robotników bez rodzin fabryka wybudowała tzw. familijniak (dziś przy ul. Mireckiego). Dom wzniesiono w połowie lat 60. XIX wieku i miał służyć robotnikom do czasy wzniesienia osady. Początkowo umieszczono jednak w nim magazyn, a dopiero później zaadaptowano na mieszkania. Na pierwszym piętrze znajdowały się cztery sale wynajmowane najbiedniejszym osobom, głównie samotnym kobietom, które nazywano potocznie „salówki”. Każda z nich miała kąt przegrodzony kotarą, zasłonką, szafą lub derką zamocowaną na sznurkach. Mieściło się tam krzesło lub stołek oraz materac lub małe łóżko. Dla wszystkich mieszkańców pietra była jedna toaleta  i jeden kran z wodą. Za te „wygody” płaciło się  15 kopiejek tygodniowo. Dziś w Familijniaku są zwyczajne mieszkania.

Kto projektował osadę w Żyrardowie? Nie wiadomo, ale przyjmuje się, że nie było jednego głównego architekta. Być może byli to Niemcy. Pomimo upływu czasu, osada przetrwała i wciąż widać znakomitą kompozycję przestrzenną. Zabytkowy zespół os w 1979 roku został wpisany został do rejestru zabytków województwa mazowieckiego. W 2012 roku miastu nadano status pomnika historii.

Przeczytajcie także:

Żyrardów – bal w Resursie

Żyrardów – fabryka lnu

Żyrardów – dworzec, stacja drogi żelaznej

Żyrardów – polskie kwiaty w kościele

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s